LetterRijk maakt kleuters leergierig

LetterRijk werd ontwikkeld als een integrale methode voor lezen, schrijven en spellen voor groep 3. Maar wie leerlingen echt wil laten slagen, moet natuurlijk eerder beginnen. Dit schooljaar verscheen daarom de pilotversie van LetterRijk voor de groepen 1, 2 en 3. Kleuterleerkracht Mirjam van Oorspronk en haar collega Freek Donck van groep 3 zijn er heel tevreden mee.

Juf Mirjam heeft vanmiddag een roze sjerp om. Alle dertien leerlingen van groep 1 van de Prins Willem Alexanderschool weten nu: niet storen, want ze werkt nu met groep 2. Ze zit aan de kopse kant van een cluster tafeltjes met acht kleuters om zich heen en heeft een stapel geplastificeerde letters in de hand. Een voor een houdt ze deze omhoog, de kleuters spreken ze samen hardop uit: k, r, d, aa, e, i, en zo verder, in totaal nu al maar liefst vijftien letters. Ze vergezelt de letters ook van hand- en mondgebaren die helpen bij de juiste uitspraak. Vervolgens gaat Mirjam de hele stapel nog eens af en laat ze de kinderen individueel een letter benoemen. Die vinden het prachtig.

Herhaling

Als de oudere kleuters de letters eenmaal weer herkend en benoemd hebben, gaat juf Mirjam een stap verder. ‘Ik zeg een woord en jullie mogen een woord noemen dat erop rijmt.’ Ze leest voor uit de LetterRijk-map die voor haar op tafel ligt: ‘Sik’. Met behulp van een bekertje met ijsstokjes waarop de namen van de kinderen staan, wijst ze willekeurig leerlingen aan die een rijmwoord mogen noemen: ‘Tik’, zegt Sam*. ‘Mik’, ‘pik’, ‘rik’. En dan ‘drol’ met veel hilariteit als gevolg.

Elke week doet juf Mirjam een lettersessie en een cijferoefening met groep 2. In de loop van een schooljaar leert haar groep 2 zo wel twintig letters en evenveel getallen herkennen. Vandaag hebben de kinderen er nog geen genoeg van. ‘In welk woord horen jullie de i?’ Ze maakt het bijbehorende gebaar voor de i, een wijsvinger recht omhoog, en noemt woordparen: sok/sik, soep/sip, kop/kip, maan/min. Hakken en plakken dan maar. ‘Ik zeg de klanken, jullie zeggen het woord: t-i-k.’ De kleuters antwoorden enthousiast in koor ‘tik’. R-oo-s, roos, en zo verder. ‘Jelle, jij zit niet in de goede luisterhouding.’ De kleuter veert op en maakt van d-oo-s doos.

Juf Mirjam staat al ruim dertig jaar voor de klas, en haar routine is merkbaar. ‘Ik heb jaren gewerkt met andere methodes, maar ik ben heel blij met deze pilot. Het is niet alleen leuk, maar er zit ook een goede opbouw in. LetterRijk werkt vooral auditief, op basis van rijmen, synthese en analyse. Kinderen leren ook een goede pengreep en schrijfhouding, en de opbouw van letterkennis is goed gestructureerd. Er zit bijvoorbeeld veel herhaling in, waarvan we uit onderzoek weten dat het helpt kennis te verankeren in het langetermijngeheugen. Het is minder hapsnap, en de letters beklijven zo echt beter.’

‘Er is veel ruimte voor de leerkracht om zelf iets toe te voegen aan de lessen’

Praktische tips

Collega meester Freek is blij met de letterkennis waarmee leerlingen zijn groep 3 binnenkomen. Ook hij is enthousiast over LetterRijk. ‘Leerlingen worden stap voor stap meegenomen door deze methode, en ik ook’, zegt hij lachend. In de handleiding staan ontzettend handige voorbeeldvragen over hoe je voorkennis activeert aan het begin van de les, tips over hoe je de les kunt afsluiten, en hoe leerlingen zichzelf kunnen controleren tijdens de les.

Er is ook veel ruimte voor de leerkracht om zelf iets toe te voegen aan de lessen. Meester Freek: ‘Wanneer het bijvoorbeeld nog nodig is om letters te flitsen, doe ik dat. Of wanneer de methode voorstelt om een bepaalde spellingscategorie begeleid in te oefenen, maar ik merk dat de kinderen juist meer moeite hebben met een andere categorie, pak ik juist die aan. Leerlingen krijgen direct feedback tijdens het spellen en schrijven, omdat ik op dat moment door de groep loop en de leerlingen help waar nodig. Wat mij opvalt, neem ik mee naar een volgende les.’ Een groot verschil met andere methodes vindt hij dat je als leerkracht in principe de hele groep meeneemt. ‘Ik onderscheid geen zonnetjes en maantjes meer, of eentjes en tweetjes. En dat gaat eigenlijk prima. Op een groep 3 van acht leerlingen heb ik er een die wat extra ondersteuning nodig heeft. Maar ook voor hem hoef ik de lat niet lager te leggen. Alleen als ik vragen stel aan mijn groep, houd ik rekening met niveauverschillen, zodat ze allemaal aan hun trekken komen en succeservaringen opdoen.’

‘Ik heb jaren gewerkt met andere methodes, maar ik ben heel blij met deze pilot. Het is niet alleen leuk, maar er zit ook een goede opbouw in’

Een ander groot verschil met andere methodes is het ontbreken van invuloefeningen, zegt hij. ‘Je wilt dat leerlingen gaan lezen, dus een lijntje trekken tussen “knijp” en “tang” is niet zo interessant. Die opdrachten zijn er dan ook niet in LetterRijk.’ Het resultaat is dat leerlingen best snel vooruitgaan. ‘Voor de kerstvakantie lazen de meesten al tekstjes van tien à vijftien simpele regels; nu is het half april en leest mijn groep 3 al een kort verhaaltje van een half A4’tje zonder plaatjes.’ LetterRijk is sober, maar de kinderen vinden de verhaaltjes leuk en hebben al snel een succeservaring. Meester Freek: ‘Ze krijgen door: hé, ik kan lezen, en dat motiveert. Momenteel staan de ng-woorden centraal en lazen we bijvoorbeeld een tekstje over een slang en een lintworm en dat roept allemaal vragen bij ze op. Ze zijn echt betrokken.’

Integraal

LetterRijk is een integrale methode: in elke les komen lezen, schrijven en spelling aan bod. In die volgorde, tot de kerst in groep 3 (de klankzuivere fase). Daarna volgen lezen, spelling en schrijven in de niet-klankzuivere fase. Hakken, modellerend voordoen bij nieuwe letters en woorden, herhalen: het komt allemaal voorbij.

Het echte schrijven begint ook in groep 3. Maar de kinderen hebben in de kleutergroep bij juf Mirjam al geleerd om punten te zetten, rechte en kromme lijnen te trekken en rondjes te maken. Ze kleuren bloemetjes om het rondjes draaien te oefenen (‘Niet vanuit de pols, maar met de vingers’, zegt juf Mirjam) en kleurnuances, van licht naar donker. In groep 3 leren ze letters vormen, eerst met hun vingers, dan met potlood en dan, stap voor stap, de juiste aan elkaar geschreven letters. LetterRijk biedt een soort scaffolding, steigers bij het leren schrijven, met een blauw potlood voor een rechte lijn en een oranje voor een gebogen lijn.

Kleuters zijn nieuwsgierig

Juf Mirjam leert haar groep 2 nu op eigen initiatief al kapitalen schrijven, waar LetterRijk dan vooral nog gericht is op het herkennen van letters, die ze bijvoorbeeld mogen omcirkelen en verbinden met bijbehorende plaatjes op een werkblad: pop – p, sok – s. ‘Met LetterRijk kan ik kinderen die zichzelf niet uitdagen maar wel slim zijn, nu beter “aanzetten”. Want vaak willen ze wel leren, maar zeker in mijn combigroep gaan ze dan makkelijk mee met het spel van groep 1 in plaats van dat ze in de leerstand gaan.’ Kleuters kunnen zo veel leren, is haar overtuiging: ‘Door de manier waarop ik lesgeef worden mijn kleuters nieuwsgieriger. Ze stellen ook meer vragen. Laatst was ik een week ziek en toen ik terugkwam, vroegen ze: “Wanneer leren we weer een nieuwe letter?!”’

*De namen van de leerlingen in dit artikel zijn veranderd om hun privacy te waarborgen.