De kunst van het besturen

Hoe zorg je er als onderwijsbestuurder voor dat de kwaliteit gewaarborgd wordt op alle scholen die onder jouw bestuur vallen? En wat zijn dilemma’s waar je zoal mee te maken krijgt? Drie bestuurders vertellen erover.

De kunst van het besturen

Ingrid van Doesburg is sinds oktober 2024 voorzitter van het College van Bestuur van PCBO Rotterdam-Zuid.

‘Vanuit mijn kantoor kan ik onmogelijk bepalen hoe een les eruitziet. Kwaliteit begint in de klas. Als bestuurder kan ik wel zorgen voor de voorwaarden waaronder goed onderwijs kan plaatsvinden: dat er genoeg mensen voor de klas staan en dat leerkrachten zich kunnen professionaliseren en ontwikkelen.

Ingrid van Doesburg

Maar duurzame onderwijskwaliteit is een collectieve verantwoordelijkheid van het team, de schoolleider, de directeuren gezamenlijk en het bestuur. Daarom werken we binnen PCBO veel aan een gedeeld begrip van onderwijskwaliteit en hoe je die vormgeeft. In het verleden is daar weleens spanning over geweest tussen het CvB en de directeuren, omdat die gedeelde visie er onvoldoende was.

Inmiddels hebben we samen met onze schooldirecteuren een koersplan opgesteld, met een gezamenlijk normenkader en duidelijke ambities. Een van die ambities is dat 100 procent van onze leerlingen in 2030 het 1F-niveau behaalt op het gebied van rekenen, taal en lezen. Omdat we die koers gezamenlijk hebben bepaald, zijn de afspraken niet steeds opnieuw onderhandelbaar. Tegelijkertijd moet er ruimte zijn voor de context van een school en haar ontwikkelingstempo.

Ik kan me niet met alle klassen en de 12 peutergroepen van onze 28 basisscholen afzonderlijk bezighouden. Daarin is de schoolleider cruciaal. Ik zeg weleens: goede schoolleiders maken goede scholen. Zij staan dicht bij de dagelijkse onderwijspraktijk en geven samen met hun teams vorm aan de kwaliteit van het onderwijs. Via data en analyses, gesprekken en schoolbezoeken krijg ik als bestuurder zicht op hoe we ons ontwikkelen en waar ondersteuning nodig is.

Als het op een school minder goed gaat, kijken we wat er nodig is en hoe we kunnen ondersteunen. Als verbetering ondanks die ondersteuning uitblijft, kan het nodig zijn om te interveniëren. Die verantwoordelijkheid ga ik niet uit de weg, maar zulke moeilijke gesprekken moeten altijd zorgvuldig en met de menselijke maat worden gevoerd.

‘Moeilijke gesprekken moeten met de menselijke maat worden gevoerd’

Afgelopen jaar kregen we opdrachten van de onderwijsinspectie, waarvan één te maken had met een fout in onze schoolgidsen. Dan ga ik vanuit mijn rol als bestuurder wel op de zeepkist staan om ervoor te zorgen dat we met zijn allen aan de opdracht voldoen. Daarna gaan we wel kijken hoe we daarin zijn beland en hoe we dat hadden kunnen voorkomen, zodat we ervan kunnen leren om herhaling te voorkomen.’

Lineke Wijman is directeur van basisschool aan ’t Heike in Veldhoven. Ze is sinds mei 2025 (waarnemend) stafdirecteur onderwijs en kwaliteit bij Veldvest.

‘Er vallen 16 basisscholen onder Veldvest. Ik ben voor al die scholen het eerste aanspreekpunt bij vraagstukken rondom onderwijs en kwaliteit. Ik ben ook verantwoordelijk voor het kwaliteitsbeleid en het bewaken van de kwaliteit binnen onze stichting. Onze kwaliteitscycli, die we toepassen op school-, stichtings- en stafniveau, bestaan uit vier stappen: analyseren, ontwerpen, implementeren, evalueren. Die sluiten aan bij het landelijke kader van de onderwijsinspectie: krijgen kinderen goed les, leren ze voldoende, voelen ze zich veilig op school?

Hier komen veel gesprekken bij kijken. Met scholen die goed presteren hebben we twee keer per jaar een voortgangs- en reflectiegesprek, bij zorgen komen er extra gesprekken en monitoring. Ik moet het contact met alle scholen warm houden. We merken dat de eenheid een beetje uit elkaar valt als we het contact loslaten. Dan bewandelen scholen hun eigen pad. Daarom is er elke drie weken een directeurenberaad waarbij onderwijskwaliteit een van de agendapunten is.

De scholen hebben allemaal een eigen identiteit; ze maken hun eigen jaarplannen en professionaliseringsagenda’s. Soms sluiten die niet helemaal aan bij hoe we er vanuit het bestuur naar kijken. Dan gaan we in gesprek, waarbij het meerjarenbeleidsplan van de stichting het uitgangspunt is. Als je daar dan niet uitkomt, heeft de bestuurder wel de beslissingsbevoegdheid, maar de nadruk ligt vooral op gezamenlijke verantwoordelijkheid.

Neem de keuze voor een bepaalde methodiek. Wij omarmen het model van expliciete directe instructie, EDI. Op het moment dat een school een methode kiest die daar niet bij aansluit, is er een spanningsveld en gaan we in gesprek.

Wij willen als stichting evidence-informed werken, dus dat moet bij alle scholen vooropstaan. Scholen moeten kunnen laten zien en onderbouwen dat de methode die ze kiezen evidence-informed is. Vorig jaar volgden we met alle directeuren een leergang voor het curriculum, zodat iedereen in de vingers krijgt wat aansluit bij Veldvest. Dat helpt ook bij wederzijds begrip tussen het directeuren en het CvB. In de anderhalf jaar dat ik nu als stafdirecteur werk, was het gelukkig niet nodig om in te grijpen bij een school.’

Patrick Tuil is bestuurder van stichting Quadraten, met scholen in Groningen en Drenthe. Hij werkt daar nu zes jaar.

‘Ik ben de enige bestuurder bij Quadraten, het enige lid van het College van Bestuur. Onder onze stichting vallen 30 basisscholen en 3 kinderopvanglocaties. Voorheen hadden we twee bestuurders.

Patrick Tuil. LS Fotografie

De bestuurdersrol bij ons is verschoven: voorheen bemoeide de bestuurder zich inhoudelijk met het onderwijs, nu probeert die juist overheden te beïnvloeden. Zo probeer ik in ons externe netwerk te lobbyen en randvoorwaarden te scheppen voor onderwijs, zodat onze leerkrachten hun werk goed kunnen doen. Kwaliteit begint bij hen, dus het is belangrijk dat zij plezier hebben, goed opgeleid worden en coaching krijgen waar nodig. Uitwisseling tussen scholen stimuleer ik ook. Stichtingbreed leiden we rekenspecialisten op, omdat rekenonderwijs over de linie een zwakker punt is. Het is de bedoeling dat er een leergemeenschap van rekenleiders van verschillende scholen ontstaat, die van elkaar kunnen leren.

Een van de dilemma’s waarmee ik te maken krijg, is bijvoorbeeld het omgaan met inclusief onderwijs. De overheid streeft daarnaar, maar er is geen extra geld voor. De invoering van inclusief onderwijs houdt in dat het speciaal onderwijs verdwijnt, en klinkt dus als een verkapte bezuiniging. Er moeten dan meer kinderen in de klassen komen, terwijl het al aan alle kanten piept en kraakt en er genoeg leerlingen zijn die wel baat hebben bij speciaal onderwijs. Leerkrachten krijgen steeds meer taken en dat is niet goed verenigbaar met kwalitatief onderwijs. Daar moet ik als bestuurder een weg in vinden.

‘Leerkrachten krijgen steeds meer taken en dat is niet goed verenigbaar met kwalitatief onderwijs’

Via onder meer directeuren en gedragsspecialisten krijg ik informatie over hoe het gaat op scholen. Denk aan resultaten van doorstroomtoetsen of tussentijdse toetsen, maar ook cijfers over hoe kinderen de sociale veiligheid op hun school ervaren. Stel dat het ergens meerdere jaren niet goed gaat, dan geven we de school het label “prioriteitsschool”. Die krijgt dan extra aandacht en de school moet een verbeterplan opstellen. We gaan dan om de zoveel tijd in gesprek. Jaarlijks hebben we zo’n drie of vier prioriteitsscholen.

Maar het goede nieuws is: als wij iets een prioriteitsschool noemen, betekent het niet dat die op de radar staat van de onderwijsinspectie. De Inspectie heeft de laatste jaren geen zwakke school bij ons geconstateerd. Wij willen de lat dus zelf al wat hoger leggen.’