Wat sterke rekenscholen ons kunnen leren

Weet je nog, het Groot Dictee der Nederlandse Taal dat Philip Freriks tot 2017 jaarlijks in de Eerste Kamer afnam (en dat 21 november bij De Taalstaat op Radio 1 wordt gehouden)? Laten we er een Nationale Rekentoets van maken, waar Kamerleden, BN’ers en scholieren om de eer strijden. Er is al een beginnetje: de Nationale Tafeltoets die op het NCER-congres is gelanceerd. Een landelijke tafeltoets waarvoor leerlingen gratis kunnen oefenen op hun nieuwe toetsplatform. Zouden Kamerleden zich er aan durven wagen? Het zou helpen positieve aandacht te besteden aan een onderbelicht probleem: de achterblijvende rekenprestaties van Nederlandse leerlingen.

Rekenlat

We kijken niet de verkeerde kant op. Maar we kijken slechts naar één deel van het probleem. Dat is de belangrijkste conclusie van deze NCER-conferentie. Iedereen heeft het over de leesprestatiecrisis, maar de resultaten voor rekenen geven minstens zoveel reden tot zorg, met name bij basisscholen. Dat is de belangrijkste conclusie van deze NCER-conferentie. Waarom bijna niemand daar over praat, legt Peter Langerak uit, hoofd onderzoek van het Nederlands Mathematisch Instituut.

In zijn presentatie brengt hij de schooladviezen van groep 8’ers in verband met de zogenoemde referentieniveaus, de ‘thermometer’ van de overheid om de kwaliteit van het Nederlandse rekenonderwijs te meten. Daarin is in 173 rekendoelen uitgewerkt wat leerlingen voor niveau 1S moeten beheersen, het streefniveau dat aansluit bij doorleren op vmbo-gt, havo en vwo. Voor een gemiddelde basisschool geldt dat 65 procent van de groep- 8-leerlingen dit moet halen, al verschilt die verwachting per school.

In de praktijk gaat al ruim tien jaar ongeveer 75 procent van de leerlingen naar vmbo-gt/havo/ vwo, echter vaak zonder dat ze die rekennorm hebben gehaald. Sterker nog, het percentage leerlingen dat 1S haalt, was het afgelopen decennium nooit hoger dan 48 procent en meest recent slechts 43 procent. Meer dan 30 procent van de brugpiepers komt dus met een fors rekentekort vmbo-gt/havo/vwo binnen. Het cijfer ontlokt de zaal een geschokte zucht.

Maar op welke basisscholen zitten die leerlingen dan? Langerak toont visueel sterke plaatjes: stippenkaarten van Nederland waarop iedere groene stip een school is die 1S haalt, iedere rode een school die faalt. Een kaartje voor lezen, daarna voor taalverzorging en ten slotte voor rekenen. Goede leesscholen? Nederland telt er volgens Langerak ruim 4000 (4396 ofwel 75,8 procent van het totaal aantal basisscholen haalt 1S/2F voor lezen). 1443 van hen (ofwel 33,6 procent) haalt ook een vinkje voor taalverzorging, maar slechts 237 (ofwel 5,5 procent) van hen haalt 1S voor rekenen. Doorgerekend naar alle basisscholen in Nederland betekent dat: tweederde van hen haalt de rekennorm voor vmbo-gt/havo/vwo niet. Ze vormen een grote wolk rode stippen onder de basislijn van zijn grafiek. Het publiek is hoorbaar geschrokken.

Inspectie

Waarom leidt dit niet tot actie in het land? Langeraks verklaring is dat de onderwijsinspectie bij de beoordeling van scholen naar het grote plaatje kijkt: de gemiddelde prestaties van leerlingen op taal, lezen en rekenen. En dan vallen die slechte rekenprestaties minder op. Ze komen pas in het zicht, als je naar de afzonderlijke vakken kijkt. En dat is precies wat Langerak doet.

Het publiek zit inmiddels rechtop in de stoelen. Temeer als Langerak laat zien dat scholen die goed rekenen vrijwel altijd ook goed zijn in lezen en taalverzorging. Terwijl dat andersom niet per se zo is.

Slechts 5,5 procent van de goede leesscholen presteert goed met rekenen, terwijl 99,6 procent van de goede rekenscholen ook een goede leesschool is: 92,9 procent van hen haalt een vinkje voor spelling en grammatica. Toeval? Waarschijnlijk niet, want wat opvalt is dat sterke rekenprestaties vrijwel altijd samengaan met goede prestaties voor lezen en taalverzorging. Volgens Langerak roept dat de interessante vraag op wat deze scholen anders of beter doen. ‘Een sterke rekenschool lijkt alles te kunnen.’ Dat is natuurlijk een aanname die nader onderzoek vergt. Vervolgens maakt Langerak het persoonlijk. Iedere aanwezige school krijgt uit zijn database een uitdraai met de eigen positie én de ontwikkeling van de rekenresultaten in de afgelopen jaren. Waar staat je school nu, en belangrijker: welke kant gaat de lijn op? Voor scholen die nog onder de ambitie zitten, is volgens Langerak vooral die trend van belang: die moet omhoog. Op de grafiek blijken veel van de aanwezige scholen nog in de rode wolk te zitten. Maar rood is geen eindstation.

Slecht nieuws kan verlammen, maar deze presentatie werkt zichtbaar motiverend. De vibe blijft positief en betrokken tijdens de kennissessies die volgen. Daar zit niet alleen eigen kweek tussen van organisator het Nederlands Mathematisch Instituut (NMI), zoals Jelle Vlieger, schoolbegeleider en onderwijskundige bij het NMI, of Dinette Vredeveld, trainer Foutloos Rekenen. Ook Marcel Schmeier maakt indruk met een sessie over effectieve rekenlessen. Het was een pleidooi voor vertraging, vertelt een leraar na afloop tijdens de lunch. ‘Niet voortdurend dóór met je les, wéér een nieuw hoofdstuk, maar steeds controleren op begrip, herhalen, tijd nemen. Wat een eyeopener.’

Slechte vragen

Schmeier zou uiteindelijk ook het congres afsluiten, met een presentatie over drie modellen die het leren (rekenen) versterken: simple model of the mind, instruction hierarchy model en EDI. De werking van het kortetermijngeheugen en langetermijngeheugen komen voorbij en de eisen die deze werking stelt aan lessen. Zijn verhaal is doorspekt met tips: laat leerlingen nadenken en geef ze de tijd, stel vragen aan de hele klas in plaats van aan drie kinderen en laat leerlingen belangrijke dingen opschrijven in een schriftje. En vraag vooral nooit meer: snappen jullie het allemaal? ‘Wat een slechte vraag!’

Grappig wordt het als Schmeier de zaal zich laat verplaatsen in leerlingen: ‘Ik kan de hosszát van een fornal merni.’ Huh, zie je mensen denken. Tja, voor leerlingen kan een som en de taal die daarbij hoort net zo onbegrijpelijk zijn als deze zin. Schmeiers advies: laat een klas moeilijke woorden nazeggen, zet je lesdoel op het bord met een voorbeeld. Laat zien wat je bedoelt en controleer of je niet in raadselen spreekt. Voorkom dat leerlingen afgeleid worden en werk in stappen: 1) instructie nieuwe leerstof, inoefenen, controle en feedback, 2) beheersing, oefenen en herhalen tot het foutloos gaat, 3) een smalle toepassing eerst geïsoleerd proberen en daarna met sommen door elkaar, 4) daarna pas een bredere toepassing.

Zou het zo simpel kunnen zijn? De presentatie van Rochelle Schaepkens van basisschool Noorderlicht in Den Bosch heeft ’s middags al aangetoond dat het in de praktijk lastig kan zijn onderwijsresultaten te verbeteren. Zij is inmiddels vier jaar bezig met de rekenprestaties op haar school en laat overtuigend zien: er is geen quick fix. Maar het gaat nu gelukkig wel de goede kant op. Toen Noorderlicht (450 leerlingen, schoolweging 29,5) onderaan de rekennormen bungelde, kreeg Schaepkens van haar directie een go: doe je best als didactisch specialist, veel succes! Maar waar begin je? Ze begon met lesbezoeken in alle groepen: waar staan we, wat gaat goed, wat kan beter en wat móet beter? Dat laatste werd de prioriteit. De acht studiedagen die ze mocht invullen het volgend jaar smeedde ze om tot een leergang met een aantrekkelijke naam: educational rockstar. Belangrijkste doel van de leergang: het lesgeven in de verschillende groepen op één lijn krijgen, één taal ontwikkelen om met collega’s over onderwijs te praten en één beeld van goed onderwijs.

Van ik naar wij

Onderwijs verbeteren lukt natuurlijk niet in één leergang. Het gehele jaar bracht Schaepkens lesbezoeken aan collega’s, gaf ze coaching on the job en feedback achteraf. Ze schaften Zo leer je kinderen rekenen aan, waarna in zes weken een flinke leerwinst werd geboekt. De school besloot ook Foutloos Rekenen van het NMI in te zetten in groep 6, maar kwam bedrogen uit. ‘De leerlingen konden het niet.’ Wat bleek? Leerlingen kenden de tafels niet en konden ook niet rekenen tot 20. ‘We schaamden ons rot.’

Maar het probleem lag nu wel op tafel en dat werd een keerpunt. Schaepkens realiseerde zich: problemen in de bovenbouw ontstaan in de onderbouw. Terugredeneren dus, focus aanbrengen en heldere leerlijnen ontwikkelen – dat werd het parool. Alle leraren voelen zich inmiddels verantwoordelijk voor het halen van de referentieniveaus, van groep 1 tot en met groep 8. ‘Het team ging van ik naar wij’, aldus Schaepkens. De rekenresultaten en de gemiddelde referentieniveaus op Noorderlicht stijgen al twee jaar op rij, en de school wordt dadelijk écht een groene stip op de Nederlandse landkaart. Volgend jaar op de NCER maar eens controleren.