Het grote gelijk van the greatest showman
Waarom we het zo graag eens zijn met Gert Biesta.
Laat ik beginnen met een onderwerp waar u ongetwijfeld graag over leest: uzelf. De afgelopen maanden heb ik onderzoek gedaan naar de gemiddelde lezer van de Liniaal. Daaruit kwam het volgende persoonlijkheidsprofiel naar voren: u bent een kritische denker en u gaat niet mee met elke onderwijshype. U stelt hoge eisen aan uzelf, aan uw werk en u heeft hoge verwachtingen van uw leerlingen. Professionele waardering is fijn, maar u bent niet bang om uw eigen keuzes te maken. En hoewel u kennis, vaardigheden en goede resultaten belangrijk vindt, voelt u ergens ook wel dat goed onderwijs over méér gaat. Over de leerling als mens. Over vrijheid, verantwoordelijkheid en het vinden van een eigen plek in de wereld.
Eerlijk zeggen: herkent u zich in dit profiel? Waarschijnlijk wel. En dat is gek, want ik héb helemaal geen onderzoek gedaan naar Liniaal-lezers. Ik maakte gewoon handig gebruik van een van onze sympathiekste zwaktes: mensen willen graag gekend worden. We vinden het prettig om te horen dat we ongeveer net zo in elkaar zitten als onze acht miljard soortgenoten. De Amerikaanse psycholoog Bertram Forer demonstreerde dat al in 1948. Na een persoonlijkheidstest gaf hij zijn studenten allemaal dezelfde ‘persoonlijke’ analyse: dertien generieke uitspraken, grotendeels bij elkaar gesprokkeld uit een astrologieboekje. De studenten vonden de analyse verbluffend accuraat en het experiment werd beroemd als demonstratie van wat later het Barnum-effect ging heten, vernoemd naar de beruchte showman P. T. Barnum. Het principe is simpel: mensen ervaren algemene uitspraken als opmerkelijk treffend zodra ze denken dat die speciaal over henzelf gaan. Het mooiste van de truc is dat we zelf een handje helpen: we ervaren onze eigen invulling van vaagheden als de trefzekerheid van de beoordelaar. En hoe meer gezag diegene heeft, des te makkelijker dat gaat.
‘Onze sympathieke zwakte: mensen willen graag gekend worden’
Enfin, ik moet geregeld aan Barnum denken bij het lezen van Gert Biesta, want bij de teksten van Nederlands populairste onderwijsfilosoof begint mijn Forer-alarm verdacht vaak te piepen. ‘Het ultieme doel van opvoeding en onderwijs is precies om eigenstandig bestaan, bestaan als subject mogelijk te maken’, aldus Biesta in zijn inaugurele rede (2018). ‘Volwassen vrijheid [is] het steeds mee laten wegen van de vraag […] [wat] gaat helpen bij goed leven en goed samenleven.’ Hij stelt: ‘Persoon zijn is, kort gezegd, persoon zijn, persoon proberen te zijn, persoon willen zijn.’ Dat zijn uitspraken die weinig ruimte laten voor tegenspraak. Maar wat zou het tegenovergestelde eigenlijk betekenen? Zou er iemand zijn die vindt dat onderwijs vooral moet voorkómen dat leerlingen als eigenstandig subject bestaan? Die pleit voor een vrijheid waarbij goed (samen)leven irrelevant is? Zouden er mensen bestaan die géén persoon willen zijn? Misschien houden ze er op de Renaissanceschool een vergelijkbare pedagogische filosofie op na, maar verder is de spoeling dun, lijkt me.
En daar begint het te wringen. Want als de ontkenning van een uitspraak absurd klinkt, zegt onze instemming niet zo veel. Dat maakt zo’n uitspraak niet betekenisloos, maar wel weinig onderscheidend. Natúúrlijk heeft Biesta gelijk, maar het wordt pas interessant als we dat concreet moeten maken. Vooral bij ‘subjectificatie’, een begrip dat een enorme aantrekkingskracht heeft in het onderwijs, valt op hoe makkelijk heel verschillende onderwijsprofessionals hun eigen pedagogische overtuigingen terugvinden in Biesta’s ideeën. Biesta ziet subjectificatie als de onderwijsdimensie waarin leerlingen zich als vrij subject tot de wereld leren verhouden. Een subject, aldus Biesta, is iemand die zijn vrijheid en verlangens in relatie brengt met de ander en de wereld, en daarin weerstand ontmoet. Dat is op zichzelf een aantrekkelijke pedagogische gedachte: niemand wil leerlingen vormen die zich van God noch gebod iets aantrekken, of die hun leven juist volledig door anderen laten bepalen.
Maar wie zou daar in vredesnaam op tégen kunnen zijn? Rondom subjectificatie worden waarheden gedebiteerd die zó’n gigantisch pedagogisch gebied bestrijken dat mensen met totaal uiteenlopende onderwijsvisies zich erin herkennen.
‘Biesta geeft de pedagogiek een taal waarin allerlei overtuigingen naast elkaar kunnen bestaan’
De progressieve leraar vindt er vrijheid, de traditionalist grenzen, de humanist menselijkheid. Wie zich stoort aan het evidence-based evangelie merkt op dat onderwijs volgens Biesta niet verloopt volgens ‘de logica van biljartballen’, wie vakmanschap propageert mag lekker stoeien met phronesis. Biesta’s subjectificatiebegrip bevat allerlei aantrekkelijke intuïties: leerlingen zijn handelende mensen, het effect van onderwijs is nooit volledig voorspelbaar, opvoeding betekent weerstand ontmoeten. Allemaal héél erg waar. Een beetje té waar zelfs.
Je kunt alleen bewondering hebben voor zoveel retorisch talent: Biesta geeft de pedagogiek een taal waarin uiteenlopende overtuigingen netjes naast elkaar kunnen bestaan. ‘Mijn leerling is geen leeropbrengst!’, denkt de betrokken onderwijsprofessional. ‘Mijn handelen is geen voorspelbare interventie! In mijn klas staat er écht iets op het spel!’ Zeker, maar hetzelfde beamen is nog niet hetzelfde bedoelen. Dat tienduizenden onderwijsprofessionals instemmend knikken, laat zien dat Biesta ergens aan raakt.
Maar als mensen met totaal verschillende onderwijsvisies zich in zijn statements terugvinden, zijn ze het dan wel over hetzelfde eens?
Als een wereldberoemde hoogleraar schrijft dat onderwijs leerlingen als subject moet laten bestaan, is het spannend om te vragen wat daar nou eigenlijk staat. We vullen de open plekken in en ervaren onze eigen invulling vervolgens als de diepgang van het concept. Maar zodra subjectificatie concreet moet worden, blijkt de consensus minder vanzelfsprekend. Als de geniale showman die hij is, weet Biesta vragen daarover op indrukwekkende wijze te pareren. In een interview met zijn eigen PO-raad nota bene, antwoordt hij op de vraag hoe subjectificatie vorm moet krijgen: ‘Ik denk dat veel scholen wel voelen waar het om gaat, maar de taal om erover te spreken en de manier om het handen en voeten te geven zijn kwijtgeraakt.’ Meer niet, drop the mic. Wat betekent het om vrij te zijn? Wat vraagt ‘de wereld’ precies van een leerling en wie mag er namens de wereld spreken? Stel dat een leerling na een zorgvuldige ontmoeting met de wereld concludeert dat vrouwen niet mogen stemmen, is de subjectificatie dan geslaagd? Ik vermoed dat het antwoord ingewikkeld is.
‘We vullen de open plekken in en ervaren onze eigen invulling als de diepgang van het concept’
En juist dat ingewikkelde antwoord interesseert me, want daar moeten pedagogische gemeenplaatsen plaatsmaken voor keuzes. Leraren moedigen bepaalde manieren van handelen aan, begrenzen andere en wijzen sommige af. Scholen hebben ideeën over vrijheid, verantwoordelijkheid, samenleven. Die ideeën zijn altijd normatief en soms omstreden. Subjectificatie beslecht normatieve verschillen niet, maar geeft ons vooral een aantrekkelijke manier om even te vergeten dat ze bestaan. Pedagogische taal hoeft die keuzes niet voor ons te maken, maar mag ons er wat mij betreft wel toe dwingen ze onder ogen te zien. Want de overeenstemming is niet zo interessant, maar het moment waarop die ophoudt wél. Barnum wist al dat een goede show minstens zoveel zegt over het publiek als over de man in de piste – en dat Biesta zoveel invloed heeft, zegt uiteindelijk minstens zoveel over ons als over hem. We willen gekend worden en we willen graag horen dat onze intuïtie dat onderwijs uiteindelijk ‘over meer gaat’ eigenlijk een diep pedagogisch inzicht is. En als iemand dat vervolgens formuleert in termen van ‘eigenstandig bestaan’, ‘subjectificatie’ en ‘dialoog met de wereld’, krijgt die overtuiging ineens de prettige glans van filosofie.
‘Als er werkelijk iets te kiezen valt, kunnen we niet allemaal gelijk hebben’
Ik lees zijn werk, knik instemmend tot mijn nek pijn doet en onderstreep de ene na de andere zin. Maar tegenwoordig denk ik vooral ook veel na over wat er ná mijn instemming nog moet gebeuren, want wie the beautiful risk of education écht serieus neemt, kan zich niet blijven verschuilen achter het comfort van consensustaal. Als er werkelijk iets te kiezen valt, kunnen we nou eenmaal niet allemaal gelijk hebben. Dat is wat mij betreft het risico dat pedagogiek vooral zou moeten nemen: niet alleen accepteren dat onderwijs onvoorspelbaar is (tot zover zijn we het roerend eens), maar ook dat we uiteindelijk kleur moeten bekennen. Want een risico zonder gevaar voor de consensus betekent gegarandeerd applaus – en daar is niks spannends aan.