Is evidence-informed werken de heilige graal?

Is evidence-informed werken de heilige graal?

Twee stukken over evidence-informed onderwijs.

Evidence-informed werken als wettelijke eis?

Tekst: Symen van der Zee

Evidence-informed werken klinkt logisch. Wie kan er immers tegen zijn dat schoolleiders en leraren wetenschappelijke kennis over effectief onderwijs toepassen? Hoewel er in het onderwijs steeds meer evidence-informed wordt gewerkt, is het nog altijd geen gemeengoed. Mede daarom klinkt steeds nadrukkelijker de roep om evidence-informed werken niet alleen aan te moedigen, maar ook wettelijk te verplichten. Evidence-informed werken zou een nieuwe wettelijke deugdelijkheidseis moeten worden. Hoewel deze gedachte aantrekkelijk klinkt, roept ze ook vragen op. Een dergelijke verplichting beperkt de onderwijsvrijheid, gaat uit van een smalle invulling van het begrip ‘evidence’, heeft weinig oog voor de beperkingen van effectonderzoek en kan het professionele handelen zelfs ondermijnen.

Visie en onderwijsvrijheid

Artikel 23 van de Grondwet geeft scholen de vrijheid om vanuit verschillende pedagogisch-didactische en levensbeschouwelijke overtuigingen onderwijs vorm te geven. De overheid mag eisen stellen, maar moet een evenwicht bewaren tussen kwaliteitsborging en vrijheid. Dat evenwicht is geen toevalligheid. Het weerspiegelt de erkenning dat er in een democratische samenleving geen volledige overeenstemming bestaat over wat goed onderwijs is.

Het voorstel om evidenceinformed werken wettelijk te verankeren suggereert dat deze consensus er wel is. De boodschap is dat wetenschappelijk onderzoek objectief kan vaststellen wat goed onderwijs is. Daarmee lijkt het alsof onderwijs een waardevrije technische activiteit is.

Onderwijs is echter niet waardevrij. Iedere onderwijspraktijk wordt gevormd door opvattingen over waartoe leerlingen leren en welke waarden belangrijk zijn in het proces. Omdat onderwijsvisies verschillen en ook mogen verschillen, is de vrijheid van onderwijs grondwettelijk beschermd. Een verplichting tot evidence-informed werken roept de vraag op hoe er ruimte kan blijven voor visie en voor het belang van visieverschillen in een pluriforme democratie.

Ruimere kijk op ‘evidence’

Een tweede vraag gaat over de invulling van het begrip ‘evidence’ in het wetsvoorstel. Binnen evidence- informed werken ligt de nadruk op kennis uit effectonderzoek. Hoewel dit soort onderzoek waardevol is, leveren ook andere vormen van onderzoek belangrijke inzichten op. Kwalitatief onderzoek toont hoe onderwijs werkt en wordt ervaren, historisch onderzoek verklaart ontwikkelingen, filosofisch onderzoek bevraagt doelen en waarden, en ontwerpgericht onderzoek helpt nieuwe praktijken ontwikkelen. Samen dragen deze verschillende kennisvormen bij aan een breder begrip van onderwijs.

Evidence-informed werken focust alleen op de vraag: wat werkt? Minstens zo belangrijk en praktijkrelevant zijn vragen als: waardoor werkt iets? Onder welke omstandigheden? Voor wie werkt het? En voor welke doelen? Naast instrumentele vragen zijn normatieve vragen onvermijdelijk: wat is waardevol en wenselijk? Juist deze bredere vragen maken ook duidelijk dat onderwijs een waardegeladen praktijk is en dus meer vereist dan het verstandig toepassen van effectieve principes.

Beperkingen van effectonderzoek

Een aanpalende vraag heeft betrekking op de beperkingen van effectonderzoek. De effecten die worden gevonden in onderzoek zijn namelijk vaak klein en inconsistent. Bovendien is er geen consensus over wat precies onder teaching en teaching quality moet worden verstaan en worden opbrengsten van onderwijs nog altijd smal gemeten (Praetorius et al., 2025).

Daarnaast staat de betrouwbaarheid van het onderzoek onder druk. Replicatieonderzoek, een fundamenteel criterium voor wetenschappelijke betrouwbaarheid, wordt weinig uitgevoerd. Wanneer studies wel worden gerepliceerd, blijkt slechts de helft van de bevindingen opnieuw te worden gevonden. Ook zijn de effecten dan vaak aanzienlijk kleiner dan in de oorspronkelijke studies (Tyner et al., 2026).

Verder is de robuustheid van onderzoeksresultaten beperkt. Aczel et al. (2026) onderzochten in hoeverre verschillende onderzoeksteams, die dezelfde dataset en onderzoeksvraag kregen, tot dezelfde uitkomsten kwamen. Slechts 34 procent van de analyses leverde ongeveer hetzelfde resultaat op als het oorspronkelijke onderzoek. Een ietwat andere analysebenadering leidt dus vaak tot andere uitkomsten, zelfs tot tegengestelde.

Ten slotte is de reproduceerbaarheid van het onderzoek beperkt. Miske et al. (2026) onderzochten of gepubliceerde resultaten konden worden gereproduceerd door precies dezelfde data met dezelfde analysemethode opnieuw te analyseren. Van de 600 onderzochte artikelen bleek dit slechts bij ongeveer een kwart mogelijk, omdat de benodigde data vaak niet beschikbaar waren. Zelfs wanneer de data wel beschikbaar waren, kon slechts ongeveer de helft van de resultaten exact worden gereproduceerd.

Deze bevindingen betekenen niet dat effectonderzoek waardeloos is. Ze laten wel zien dat de empirische basis minder replicabel, robuust en reproduceerbaar is dan vaak wordt verondersteld. Het is de vraag of deze kennisbasis kan dienen als richtinggevend kader voor deugdelijk onderwijs.

Professionele ruimte onder druk?

Een wettelijke verplichting tot evidence-informed werken kan tot slot leiden tot een beperking van de professionele ruimte. Professioneel handelen vraagt om een afweging van wetenschappelijke kennis, praktijkervaring, kennis van leerlingen en de pedagogische visie. Zodra evidence-informed werken een deugdelijkheidseis wordt waarop de Inspectie toezicht houdt, verandert een professionele norm in een juridische norm. Het is denkbaar dat leraren zich vaker moeten verantwoorden wanneer zij afwijken van effectieve interventies, ook als daarvoor goede pedagogische redenen bestaan.

De wettelijke verplichting vergroot mogelijk ook de kans op defensief gedrag: scholen kiezen mogelijk eerder voor wat inspectietechnisch veilig is. Zo kan een wettelijke verplichting tot evidence-informed werken een normerende en uniformerende werking hebben, waarbij doordacht afwijken, verstandig experimenteren en kundig innoveren verdacht worden. De vraag is welke waarborgen er zijn om dergelijke negatieve neveneffecten te voorkomen.

Tot slot

Evidence-informed werken is een waardevol professioneel uitgangspunt, maar geen geschikte wettelijke deugdelijkheidseis. De wet moet ruimte blijven bieden voor pedagogische diversiteit, professionele oordeelsvorming en verschillende opvattingen over goed onderwijs. Tegelijkertijd kan evidence-informed werken natuurlijk wel volop gestimuleerd en aangeleerd worden. Dat sluit aan bij artikel 23 en biedt uiteindelijk de beste waarborg voor goed onderwijs.

Literatuur

Aczel, B., Szaszi, B., Clelland, H.T. et al. Investigating the analytical robustness of the social and behavioural sciences. Nature 652, 135–142 (2026). https://doi.org/10.1038/s41586-025-09844-9 

Miske, O., Abatayo, A.L., Daley, M. et al. Investigating the reproducibility of the social and behavioural sciences. Nature 652, 126–134 (2026). https://doi.org/10.1038/s41586-026-10203-5 

Praetorius, A. K., Charalambous, C. Y., Vieluf, S., Steffensky, M., Göllner, R., & Fauth, B. (2025). Rethinking teaching-quality research: a reflection on the role of core working assumptions and possible pathways for future research. School Effectiveness and School Improvement, 36(2), 314–334. https://doi.org/10.1080/09243453.2025.2482575 

Tyner, A.H., Abatayo, A.L., Daley, M. et al. Investigating the replicability of the social and behavioural sciences. Nature 652, 143–150 (2026). https://doi.org/10.1038/s41586-025-10078-y


Waarom we evidence-informed onderwijs niet aan het toeval moeten overlaten

Tekst: Izaak Dekker

Socrates begon discussies vaak met een eenvoudige vraag: wat bedoelen we met de term waarover we spreken? Die vraag is ook relevant in het debat over evidenceinformed onderwijs. Voorstanders en critici hanteren soms sterk uiteenlopende definities. Daardoor lijkt het alsof zij over hetzelfde spreken, terwijl zij in feite langs elkaar heen schrijven.

Op basis van wat ik in de literatuur kan vinden, bestaat zowel evidence-based als evidence-informed onderwijs uit het redelijke streven om onderzoek en praktijk dichter bij elkaar te brengen: onderzoekers richten zich op vragen die ertoe doen in de praktijk, terwijl onderwijsprofessionals relevante inzichten uit onderzoek combineren met professionele expertise, lokale gegevens en kennis van hun specifieke context. Maar om verschillende redenen roept het – vooral bij onderwijsonderzoekers – veel weerstand op (Dekker & Meeter, 2022). Wat niet helpt, is dat critici vaak vooral een karikatuur van evidence-informed onderwijs bekritiseren. Die karikatuur is dan wel onwenselijk, maar wat zegt dat over de wenselijkheid van evidence-informed onderwijs? Iedereen verplichten evidence-informed te werken is ook zo’n karikatuur die recent de wereld in geholpen werd (Onderwijsraad, 2026). Er is naar mijn weten geen onderwijswetenschapper die dat ooit voorstelde. Maar het minder vrijblijvend maken van evidence-informed onderwijs lijkt me wel een goed idee, en wel om de volgende redenen.

Ten eerste voeren onderwijsonderzoekers steeds minder onderzoek uit dat aansluit bij kennisvragen uit de onderwijspraktijk. Met twee andere onderzoekers bracht ik in kaart wat onderwijsonderzoekers wereldwijd onderzoeken, met welke methode en in welk domein (Dekker et al., 2026). Uit onze analyses kwam naar voren dat het percentage interventiestudies tussen 2013 en 2023 daalde van 17 procent naar 9 procent. Onder interventiestudies verstaan we alle onderzoeken waarbij niet alleen werd geobserveerd, maar waar een bepaalde werkwijze werd uitgevoerd en geëvalueerd; denk aan experimenten, quasi-experimenten of actieonderzoek. Het onderwijsonderzoek beperkt zich steeds meer tot kwalitatieve observaties (voornamelijk o.b.v. interviews). Elke onderzoeksmethode heeft zo haar waarde, dus variëteit is goed, maar als interventiestudies verdwijnen, kunnen we geen causale vragen meer beantwoorden (wat werkt?). Dat is een probleem, want docenten, scholen en beleidsmakers zijn daar juist vaak in geïnteresseerd: leidt deze methode daadwerkelijk tot minder pesten? Helpt onze nieuwe manier van rekenonderwijs kinderen beter leren rekenen?

We zagen ook een verschuiving in de onderzochte thema’s. Onderwerpen als welzijn, emoties, duurzaamheid, ras en migratie kregen meer aandacht, terwijl kernonderwerpen als leraren, lesgeven, schoolkwaliteit, theorie en leeruitkomsten daalden in populariteit. Die maatschappelijke thema’s zijn zonder meer relevant voor onderwijs. Tegelijkertijd roept deze verschuiving de vraag op of er voldoende onderzoeksinzet overblijft voor vragen die direct raken aan de kern van het onderwijsproces.

Tot slot zagen we ook dat onderwijsonderzoekers steeds vaker hoger onderwijs onderzoeken en steeds minder het primair onderwijs. Het primair onderwijs bedient veel meer leerlingen en vormt de basis van de verdere onderwijsloopbaan. Toch wordt hoger onderwijs twee keer zo vaak onderzocht.

Ons vermoeden is dat dit deels komt doordat onderzoekers gestuurd worden op zoveel mogelijk subsidies en output in beperkte tijd. De subsidies (vooral vanuit Europa) zijn vaak gericht op maatschappelijke problemen en het kost vaak veel meer tijd en moeite om een interventiestudie te doen dan een interviewstudie. In het primair onderwijs heb je voor je onderzoek bovendien ook toestemming van de ouders van leerlingen nodig en in het hoger onderwijs niet.

Het is daarom goed als we manieren zoeken om onderwijsonderzoekers te stimuleren onderzoek te doen dat daadwerkelijk helpt bij het beantwoorden van praktijkvragen. Ook als dit gedoe is en meer tijd kost. Hoe we dit doen weet ik nog niet precies, maar een deel van de oplossing kan liggen in hoe onderwijsonderzoekers getraind worden. Zo gaf in een Britse studie onder onderwijsonderzoekers de helft aan geen of slechts basaal getraind te zijn in methoden en technieken (Morris et al., 2023). Een deel heeft te maken met het soort onderzoekssubsidies dat we verstrekken: die zouden meer gericht kunnen worden op kernvragen in plaats van op innovaties, en specifiek interventiestudies en replicaties kunnen stimuleren, die nu nog te vaak ontbreken.

Ten tweede is er ook nog een wereld te winnen als het gaat om het benutten van inzichten uit onderzoek in de praktijk. Lesgeven is noodzakelijkerwijs actiegericht: docenten moeten voortdurend in het moment waarnemen, beslissen en handelen. Die handelingsvaardigheid is een voorwaarde om goed les te kunnen geven. Maar bij minder acute en meer strategische beslissingen, zoals doubleren, schooladviezen, onderwijsinnovaties of de keuze voor een aanpak, is juist ook vertraging nodig. Hiervoor is het nodig om informatie te verzamelen, alternatieven af te wegen en te leren van wat elders al bekend is. De actiegerichtheid zit op deze punten verbetering ook wel eens in de weg. Te veel innoveren maakt dat het niet altijd goed doordacht is of dat er geen tijd is om te leren van fouten. Te veel en ondoordachte innovatie leidt ertoe dat het wiel op meerdere plekken wordt uitgevonden en leidt tot hoge onnodige werkdruk. Te veel eenzijdig leunen op ervaring en intuïtie kan ook leiden tot bevestiging van vooroordelen (Vanlommel et al., 2017).

Er zijn scholen, schoolleiders, lerarenopleiders en docenten die tijd maken voor het benutten van inzichten uit onderzoek en voor het onderzoeksmatig handelen, maar er zijn ook heel veel plekken waarop dit beter kan (zie bijv. OECD, 2025; Van Schaik et al., 2018). In de horizontale onderwijsorganisatie mag vaak iedereen initiatieven bedenken en uitvoeren, maar er ontbreekt een mechanisme dat helpt om minder te doen of te de-implementeren (Hamilton et al., 2023). Het resultaat is alles een beetje te doen, en binnen de kortste keren weer te veranderen. Evidence-informed kan helpen om te zorgen dat je minder, maar beter innoveert.

Beide doelen van evidence-informed onderwijs kunnen samengaan wanneer onderzoekers en professionals samenwerken (in research-practice partnerships) (Dekker & Meeter, 2022; Van Schaik et al., 2018) of wanneer iemand beide rollen combineert (Bulterman- Bos, 2008). Dit kan kortcyclisch en kleinschalig zoals in een lesson study, of het kan grootschalig wanneer docenten en onderzoekers samen iets ontwerpen of evalueren.

Alleen tijd en middelen zijn echter niet altijd voldoende. Onderzoekers opereren binnen prikkels die publiceerbaarheid, methodologische vertrouwdheid en disciplinaire erkenning kunnen belonen, soms ten koste van praktijkrelevantie (Dekker et al., 2026). Onderwijsprofessionals hebben ondersteuning, verwachtingen en professionele routines nodig om systematisch gebruik te maken van bestaande kennis uit onderzoek en andere onderwijscontexten.

Hoe dit precies in beleid moet worden vertaald, verdient nadere uitwerking. Wel is duidelijk dat evidence-informed werken niet alleen een individuele verantwoordelijkheid kan zijn of af mag hangen van het toeval. Het vraagt om onderwijsorganisaties en onderzoeksinstellingen die tijd, expertise, samenwerking en gezamenlijke kennisbenutting structureel mogelijk maken.

Literatuur

Bulterman-Bos, J. A. (2008). Will a clinical approach make education research more relevant for practice?. Educational researcher, 37(7), 412-420. https://doi.org/10.3102/0013189X08325555 

Davies, P. (1999). What is evidence-based education?. British Journal of Educational Studies, 47(2), 108-121. https://doi.org/10.1111/1467-8527.00106 

Dekker, I., & Meeter, M. (2022). Evidence-based education: Objections and future directions. Frontiers in Education, 7, 941410. https://doi.org/10.3389/feduc.2022.941410 

Dekker, I., Smixioti, E., & Meeter, M. (2026). What educational researchers present: Trends in research topics and methods based on conference abstracts. European Educational Research Journal, 14749041261459565. https://doi.org/10.1177/14749041261459565 

Hamilton, A., Hattie, J., & Wiliam, D. (2023). Making room for impact: a de-implementation guide for educators. Corwin Press. 

Morris, R., Perry, T., Smith, E., et al. (2023). Education: The State of the Discipline. A Survey of Education Researchers’ Work, Experiences and Identities. British Educational Research Association. Available at: https://www.bera.ac.uk/publication/education-the-state-of-the-discipline-survey-of-education-researchers

OECD (2025). “How can research and initial teacher education institutions support research use?”, OECD Education Policy Perspectives, No. 129, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/7a197444-en

Onderwijsraad (2026). Leren van onderzoek. Den Haag. 

Van Schaik, P., Volman, M., Admiraal, W., & Schenke, W. (2018). Barriers and conditions for teachers’ utilisation of academic knowledge. International Journal of Educational Research, 90, 50-63. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2018.05.003 

Vanlommel, K., Van Gasse, R., Vanhoof, J., & Van Petegem, P. (2017). Teachers’ decision-making: Data based or intuition driven?. International Journal of Educational Research, 83, 75-83. https://doi.org/10.1016/j.ijer.2017.02.013