Over gemakzucht en de prestatie-illusie
Voor twee werkende ouders met jonge kinderen is de elektrische bakfiets een geweldige uitkomst. Je beweegt je daarmee niet alleen sneller door de stad, maar het is ook goedkoper en duurzamer dan een auto. Op zo’n bakfiets krijg je ook nog eens het idee dat je best sportief bezig bent. Dat laatste bleek voor mij een confronterende illusie.
Na een aantal jaar konden mijn kinderen zelf fietsen, en stapte ik zelf ook weer eens op een ‘normale’ fiets. Dat viel behoorlijk tegen. Mijn beenspieren en conditie bleken door de jaren heen duidelijk – maar tot op dat moment onopgemerkt – afgezwakt, niet meer wat ze geweest waren. Mijn gemakzucht had zijn tol geëist en het duurde best even voor ik weer fit was.
Je kunt natuurlijk redeneren dat dat niet per se een ramp is. Die bakfiets heeft immers wel resultaat geleverd, ik heb er in die jaren goed gebruik van gemaakt. Maar stel nou dat die fysieke inspanning het beoogde middel was geweest, om mijn lichaam sterk en gezond te houden? Net zoals de cognitieve inspanning die wij vragen van leerlingen op school het doel heeft om hen slimmer te maken. Dan heb ik mijzelf die jaren aardig voor de gek gehouden.
‘De cognitieve inspanning die je daarvoor moet leveren is ongeveer nul’
Dezelfde overpeinzing bekroop mij de afgelopen jaren bij de stormachtige opkomst van Large Language Models (LLM’s) als ChatGPT en Gemini. Zoals bij elke technologische ontwikkeling stonden er alweer snel allerlei ‘techvangelisten’ op. Ze riepen dat het geen kwestie meer zou zijn ‘of ’ het ingezet moest worden in het onderwijs, maar een kwestie van ‘hoe’. En het liefst ook zo snel mogelijk. Een alom bekende retorische truc om hun diensten te verkopen natuurlijk. Want die ‘of ’-vraag is juist van enorm pedagogisch belang.
Het gebruik van LLM’s is vergelijkbaar met die elektrische bakfiets. Je vraagt een tekst op die je wil hebben, en binnen luttele seconden heb je resultaat. Magisch is het. Maar de cognitieve inspanning die je daarvoor moet leveren is ongeveer nul. Een kind kan de was doen. Je besteedt je denkwerk uit, iets wat door wetenschappers cognitive offloading wordt genoemd. Gemak dient de mens, natuurlijk, en je doel is bereikt. Maar nogmaals: wat nou als die cognitieve inspanning het middel was, om de geest sterk en gezond te houden? Dan zijn we onze leerlingen aardig voor de gek aan het houden.
